Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu
DEHB genetik nedenli, nörobiyolojik bir davranış bozukluğu olduğu için, DEHB olan kişi eğer çocuksa çocuk-ergen psikiyatri birimi uzmanı tarafından tanı konulmalıdır, eğer yetişkin bir bireyse erişkin psikiyatri birimi uzmanı tarafından DEHB tanısı konulmalıdır. DEHB tedavisinde ilk adım psikoeğitimdir. Bu tanı hakkında ailenin bilinçlendirilmesi, nasıl bir yol izleneceği ve müdahale olunmadığı durumlarda ne gibi sorunlarla karşılaşılacağı hakkında bilgi verilmesidir. DEHB ‘nde bireyin yaşı önemlidir eğer destek gören kişi çocuk ve ergen ise ailenin de desteğe katılması olumlu katkı sağlayacak ve sürecin hızını artıracaktır. İlaç tedavisiyle eş zamanlı uygulanan bilişsel-davranışçı terapi, neurofeedback ve dikkat arttırma eğitimi gibi yöntemler hızlı etki başlangıcı ve daha iyi iyileşme oranları sağlamaktadır.
DEHB, kişiyi ömür boyu takip edebilecek bir hastalık olduğu gibi çocuklarda daha sık gözlemlenir ve yaş ilerledikçe -genellikle- belirtilerini kaybeder. Çocuk yaşlarda başlayan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu çocuğun ömür boyu yaşam kalitesini etkileyebilecek güçte bir problemdir ve muhakkak teşhis/tedavi edilmesi gerekmektedir.Başlangıç yaşı 3-4 yaşları olarak kabul edilse de belirtiler daha küçük yaşlarda gözlemlenebilmektedir. Bebeklikte anne babaları tarafından huysuz, huzursuz,uykusuz,zor bebekler olarak tanımlanırken; yürümeye başladıklarında da zor zaptedilen yorucu çocuk olarak adlandırılırlar ve etiketlenirler. Genellikle aile içinde “çok zeki ondan kaynaklanıyor bu hareketleri “ diye tanımlanan çocuklar için bu durum,özellikle ilköğretime başlamasıyla akran grubu arasında sınıfta kalkıp dolaşmalar , akademik başarısızlıklar,disiplin sorunları ve uyum problemleri vb.sorunlarada yol açabilmektedir. 10 yaşından sonra aşırı hareketlilik azalırken okul başarısızlıkları devam edebilmektedir. Bir uzman eşliğinde destek görmediklerinde ise erişkinlik döneminde de alkol,madde kullanımı bozukluğu ,antisosyal kişilik özellikleri,anksiyete bozukluğu gibi ruhsal ve sosyal sorunlara yol açabilmektedir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite bir arada görülürken kimi durumlarda da hiperaktivite ön plandayken bazen de dikkat eksikliği ön planda olabilmektedir.
Davranış tanımları
- kısa dikkat süresi sürekli olarak dikkati sürdürme güçlüğü
- dış uyaranlar ve içsel düşüncelerle oyalanmaya yatkınlık
- iyi dinlenmediği izlenemini vermesi
- okul ödevlerini ya da görevleri zamanında bitirmede tekrar eden başarısızlık unutkanlıkla ortaya çıkan kötü organizasyon becerileri ,
- detaylara olan dikkatsizlik ve görevler için gerekli olan nesneleri kaybetmek yüksek enerjisi ile kanıtlanmış hiperaktivite,
- huzursuzluk ,
- sabit durmada zorluk ya da yüksek sesle veya aşırı konuşma grup içinde kendi sırasının gelmesini beklemede zorluğun dürtüsel olarak kanıtlanması ,
- soru tamamlanmadan cevabı söylemek ve başkalarının işlerine sıklıkla müdahale etmek sık sık rahatsız edici agresif ya da olumsuz dikkat çekme davranışları tehlikeli faaliyetler ya da kayıtsızlığa meyilli olmak eylemlerin sorumluluğunu kabul etmede zorluk,
- problemler için başkalarını suçlamak ve deneyimleyerek öğrenmede başarısızlığı öz güven eksikliği ve zayıf sosyal beceriler
Hiperaktivitenin ön planda olduğu durumda çocuklar , en belirgin özellikleri olarak dürtüsel davranırlar. Onların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. Televizyon izlerken ya da ödev yaparken yerinden kalkabilir, gezinebilir,sonra tekrardan oturabilir. Kurallara bağlı davranışlarda zorluk çekebilirler, sonuçlarını düşünmeden tehlikeli işlere kalkışabilirler. Sıralarını beklemekte zorlanabilirler, çok konuşabilirler ve bunu yaparken de sıralarını beklemekte zorlandıkları için başkalarının konuşmalarına ve yaptıklarına müdahale ederek yarıda kesebilirler. Sınıfta parmak kaldırarak konuşmayı zor öğrenebilirler. Ellerinde sürekli bir şey ile oynabilirler. Bunun dışında çoğu zaman sakin bir biçimde boş zaman etkinliklerine katılma ya da oyun oynama zorluğu olabilir. Kısacası çok hareketlilik tanımı tam karşılamamaktadır. Toplumsal uyum ve arkadaşlık ilişkileri en duyarlı ve zayıf oldukları gelişme alanıdır.
HİPERAKTİVİTE BELİRTİLERİ
- Aşırı hareketlilik, oturduğu yerde duramama.
- Aşırı konuşma
- Mobilyalara veya tırmanma amacı taşımayan nesnelere tırmanma
- Bir odanın içinde dahi olsa dolaşmaya çıkma, tabiri caizse amaçsız volta atma
- Davranış bozuklukları
- Sosyal uyum problemleri
- Etkinliklere katılma ya da oyun oynama zorluğu
Dikkat eksikliğinin ön planda olduğu durumlarda ise çocuklar , Dikkat en genel anlamda “hedefe yönelik bilinçli ve yoğun algı” olarak tanımlanabilir.Dikkat eksikliği dikkat süresinin ve yoğunluğunun bireyin yaşına göre olması gerekenden az olmasıdır. Dikkat eksikliğinde sorun dikkat edememek değil dikkatin belirli bir noktaya odaklanamamasıdır. Temel sorun harekete geçmeden önce durup düşünme yetisindeki yetersizlik veya davranışları kontrol edememektir. zihinleri kolayca dağıldığı için dikkatlerini belli bir noktada yoğunlaştırmada zorlanırlar. Sürekli çaba gerektiren yazı işi, ev ödevi gibi etkinliklerden de aşırı rahatsızlıklar duyabilirler. Unutkan ve dağınık olabilirler ; masaları, çantaları düzensiz olabilir. Okula eksik malzeme ile gidebilirler ve eşyalarını hor kullanıp kaybedebilirler. Sıçrayan bilgileri vardır ; bir şey ile uğraşırken, başka bir şeye aklına gelebilir. Başladıkları bir işi tamamlamakta zorlanabilirler ; bu durum da planlama ve organizasyon yapmada zorlanmalarına sebep olabilir. Sık sık konu değiştirebilirler, tutarsız performansları olabilir. Yönergeleri özellikle de uzunsa baştan sona takip edemeyebilirler ve ayrıntıları kaçırabilirler. Kafaları karışmış veya başka bir şey ile kafalarını meşgul ediyormuş gibi davranabilirler. Dikkat ve konsantrasyon arasındaki fark ve dikkat eksikliği ve dikkat dağınıklığı arasındaki farka göre çalışma yapılmalıdır.
DİKKAT EKSİKLİĞİ BELİRTİLERİ
- Dış seslerden veya önemsiz faktörlerden etkilenip asıl meşgul olunan işten kopmak
- Sık sık hata yapmak ve dalgınlık şeklinde gözlemlenen sakarlıklar yapmak
- Konsantrasyon gerektiren oyun veya aktivitelerde başarısız olmak
- Oyun ve işler arasında hızlı geçişler yapmak; biri bitmeden diğerine atlamak
- Sohbet esnasında başka şeyler hayal edip karşıdakini adeta duymamak, anlatılanları akılda tutamamak
- Unutkanlık
- Görev ve sorumlulukları sürekli ertelemek
DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU (DEHB) TEDAVİSİ
Uzmanlar tarafından çeşitli nörolojik ve nöropsikiyatrik testler yapılır. Eğer gerekli ise ilaç kullanılır. İlaca ek olarak DEHB tanısı almış çocuklar için özel yapılandırılmış eğitimler ve teknikler uygulanmalıdır.
DEHB’de eş tanıları vardır:
- Karşıt gelme bozukluğu %40
- Kaygı bozuklukları %34
- Davranım bozuklukları (başkalarının haklarına saldırı, toplumsal değerleri ve kuralları hiçe sayma)%14
- Tik bozukluğu %11
- Duygulanım bozuklukları %4
- Koordinasyon güçlükleri, sakarlıklar, ince motor beceri gerektiren alanlarda güçlükler, Özgül Öğrenme Güçlüğü %20-30
Nedeni henüz tam olarak bilinmemekte beraber biyolojik ve sosyal nedenlerin ortak biçimde etken olduğu DEHB üzerinde çalışıldığında belirgin bir düzelme sağlanabilmektedir. Sağaltımda en önemli şart aile,okul ve çocuk ruh sağlığı uzmanı arasında işbirliği yapılmasıdır.
